Төрелер – қазақ қоғамындағы «ақсүйек» табының өкілдері, Шыңғыс ханның тікелей ұрпақтары. Олар қазақ руларына кірмейді және дәстүр бойынша хандық билікке құқығы бар бірден-бір әулет болған. «Төр» сөзінің өзі құрметті орынды білдіреді, сондықтан төрелер әрқашан төрден орын алған. Алайда, ғасырлар өте келе төрелердің бәрі бірдей билікке араласа алмады, бірақ тектік артықшылықтарын сақтап қалуға тырысты. Халық арасында төрелерге деген құрметпен қатар, олардың менмендігі мен қара халыққа (қарашаға) үстемдік ету әрекеттеріне қатысты сыни көзқарастар да қалыптасқан. Төре туралы мақалдар осы әлеуметтік теңсіздік пен тарихи шындықтың айнасы іспетті. Бұл нақылдардан біз қоғамдық иерархия мен адамгершілік қарым-қатынастың күрделі бейнесін көреміз.
Төре туралы таңдаулы мақалдар
- Төренің төбесі – төр.
- Төре көрсең, төріңді бер.
- Төре мен қожа – елдің қас жауы.
- Төре басын төрге сүйрейді.
- Төре тұқымын жоғалтпас.
- Төре — төр иесі.
- Төре берсе, төбең көкке жетеді.
- Төре жақындаса, төрге шықпа.
- Төлеңгіт, төреңді күт.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Төре мен қожа – елдің қас жауы» деген мақал неліктен қалыптасқан?
Бұл мақал көбінесе таптық күрес өршіген кезеңдерде (әсіресе Кеңес үкіметі тұсында) немесе әлеуметтік әділетсіздік күшейген шақта айтылған. Төрелер (билік) мен қожалар (дін) халықтың үстінен қарап, салық жинап немесе артықшылықтарын теріс пайдаланған кездерде, қарапайым халық оларды өздеріне қарсы топ ретінде қабылдаған. Төре туралы сөз болғанда, бұл мақал әлеуметтік наразылықтың көрінісі ретінде қарастырылады.
«Төре көрсең, төріңді бер» салты нені білдіреді?
Бұл – ежелден келе жатқан дала этикетінің заңы. Төрелер хан ұрпағы болғандықтан, оларға кез келген үйде төрден орын беру – міндетті құрмет белгісі болған. Тіпті жасы кіші төре келсе де, жасы үлкен қарапайым ақсақалдар оған жол берген. Бұл салт қоғамдағы тектік иерархияның қаншалықты қатаң сақталғанын көрсетеді.
«Төлеңгіт, төреңді күт» деген сөздің мәні неде?
Төлеңгіттер – хандар мен төрелердің жанында жүретін нөкерлері, оққағарлары және қызметшілері (әскери сословие). Олардың міндеті төрені қорғау және оның шаруасын күйттеу болған. Бұл мақал әлеуметтік міндеттерді еске салады: әркім өз орнын біліп, өз мырзасына қызмет етуі тиіс деген феодалдық қатынастарды бейнелейді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
