Жер ананы еміп, одан ризық терген диқандардың еңбегі – қасиетті де ауыр кәсіптердің бірі. Қазақ халқы мал шаруашылығымен қатар егіншілікті де кәсіп етіп, жердің жомарттығын жоғары бағалаған. Диқанның өмірі табиғатпен тікелей байланысты: көктемгі жауын, жазғы аптап және күзгі жиын-терін – бәрі оның тағдырына әсер етеді. «Жер – ана, диқан – бала» деген ұғым осыдан қалыптасқан. Бұл мақалада егіншілік кәсібі, жерге деген сүйіспеншілік және адал еңбектің жемісі туралы аталы сөздер жинақталған. Диқанның кетпенінен төгілген тер – елдің дастарханындағы нан. Сіз бұл жерден Диқан туралы халықтың ғасырлар бойғы бақылауынан туған даналық ойларды оқи аласыз. Бұл мақалдар жерді қадірлеуге және еңбекті сүюге баулиды.
Диқан туралы таңдаулы мақалдар
- Балықшының үйіне барсаң қарма жерсің, егіншінің үйіне барсаң жарма жерсің.
- Аса диқан ішінде ас жатады.
- Көктем — мұрап, күз — диқан.
- Диқан бабаның — кетпенінен, шопан атаның — таяғынан.
- Диқан жерін анасындай сүйеді, жер диқанын баласындай сүйеді.
- Диқан жерім дейді, жері үшін ерінбейді.
- Диқан еккенін жейді, жылқы тепкенін жейді.
- Әйел — ерімен, диқан — жерімен.
- Диқан жауында тынады, балықшы дауылда тынады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Балықшының үйіне барсаң қарма жерсің, егіншінің үйіне барсаң жарма жерсің» деген мақал нені білдіреді?
Бұл мақал әр кәсіп иесінің тұрмысы мен ішкен асы оның қызметіне байланысты екенін көрсетеді. Балықшының дастарханында балық өнімдері (қарма – балық аулауға байланысты немесе балықтан жасалған тағам) мол болса, егіншінің үйінде дәннен жасалған тағамдар (жарма, бидай, талқан) басым болады. Сонымен қатар, бұл сөз қонаққа барғанда үй иесінің жағдайына, кәсібіне сай күту керектігін ескертеді. Диқан туралы айтқанда, олардың берекесі жерден өнетін дақылда екенін ұмытпаған жөн.
Диқан мен жердің қарым-қатынасы қалай сипатталады?
Мақалдарда «Диқан жерін анасындай сүйеді, жер диқанын баласындай сүйеді» деп өте әдемі айтылған. Бұл – екі жақты махаббат пен қамқорлықтың белгісі. Егер диқан жерді күтіп, баптап, терін төксе, жер де оған жауап ретінде мол өнім береді, оны асырайды. Жер ешқашан еңбекті жемейді. Бұл байланыс табиғат пен адамның гармониясын көрсетеді. Жерге мейіріммен қарасаң, ол саған ризық болып қайтады.
«Диқан жауында тынады, балықшы дауылда тынады» дегеннің мағынасы не?
Бұл сөз екі кәсіптің табиғат құбылыстарына тәуелділігін және олардың тынығу сәттерін сипаттайды. Жауын жауғанда диқан жер жырта алмайды немесе егін ора алмайды, сондықтан ол мәжбүрлі түрде демалады (тынады), бірақ бұл жауын егінге пайдалы болуы мүмкін. Ал балықшы үшін дауыл тұрғанда суға шығу қауіпті, сондықтан ол да жұмысын тоқтатады. Бұл мақал табиғаттың адам іс-әрекетіне қоятын шектеулерін және еңбек адамдарының соған бейімделуін білдіреді. Диқан туралы әңгімелерде ауа райының маңызы әрқашан бірінші орында тұрады.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
