Киіз – қазақ өркениетінің негізгі материалы. Одан киіз үйдің жабындары (туырлық, үзік), төсеніштер (текемет), аяқ киім және терлік жасалады. Қой жүнінен киіз басу – көптің күшін қажет ететін, ауыл әйелдерінің басын қосатын үлкен науқан. «Киіз иесі – білек» деген сөз осы ауыр еңбекті меңзейді. Сонымен қатар, киіздің тығыздығы мен қаттылығы бірлік пен мықтылықтың символы ретінде де қолданылады. Киіз туралы мақалдарда еңбек бөлісі, ұйымшылдық және достық пен қастық арасындағы айырмашылықтар сөз болады. Киізді кесудің өзіндік ережесі бар: досыңа жұмсақ жағын, дұшпаныңа қатты жағын көрсет дегендей астарлы ойлар жатыр. Төмендегі нақылдар осы ежелгі өндірістің қыр-сырын ашады.
Киіз туралы таңдаулы мақалдар
- Киіз кімдікі болса, білек соныкі.
- Арба иесі күпшек дер, киіз иесі білек дер.
- Досыңның пышағымен мүйіз кес, дұшпаныңның пышағымен киіз кес.
- Ұрысы күшті болса иесі өлер. Тоқпағы күшті болса, киіз қазық жерге кірер.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Досыңның пышағымен мүйіз кес, дұшпаныңның пышағымен киіз кес» мақалының құпиясы неде?
Бұл – айлакерлік пен сақтық туралы мақал. Мүйіз қатты болғанымен, пышақтың жүзін қайтармайды, қайта шыңдайды (немесе майыстырмайды). Ал киіз жұмсақ көрінгенімен, оның құрамындағы жүн мен топырақ пышақтың жүзін тез қайтарып, өтпейтін қылып тастайды. Яғни, досыңның құралын күтіп ұста, ал дұшпаныңның құралын (күшін) байқатпай әлсірет деген астарлы мағына бар.
«Киіз кімдікі болса, білек соныкі» деген сөз меншік құқығы туралы ма?
Жоқ, бұл жерде еңбектің нәтижесі туралы айтылған. Киіз басу үшін білек күші қажет. Кімнің киізі басылып жатса, сол үйге көмекке келген адамдардың білегі (күші) сол сәтте үй иесіне қызмет етеді. Киіз туралы бұл сөз жұмыла көтерген жүктің жеңіл екенін және асар жасау дәстүрін көрсетеді.
«Тоқпағы күшті болса, киіз қазық жерге кірер» мүмкін бе?
Физикалық тұрғыдан киізден жасалған қазық жерге кіруі қиын. Бірақ бұл мақал күш пен мүмкіндіктің шексіздігін әсірелеп көрсетеді. Егер басқарушы мықты болса, немесе күш (тоқпақ) дұрыс жұмсалса, мүмкін емес нәрсенің өзі орындалады. Бұл – «Күш атасын танымас» деген мақалдың баламасы.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
