Тұрмыста ең көп қолданылатын ыдыстардың бірі – шелек. Ол су тасуға, сиыр саууға және сұйықтық сақтауға арналған. Қарапайым болып көрінгенімен, халық фольклорында шелекке қатысты терең мағыналы сөздер жетерлік. «Тесік шелекке су тұрмас» деген сөз ақыл тоқтамайтын, сөз ұстамайтын адамдарға қарата айтылады. Сонымен қатар, шелекті жалау – ашкөздіктің, ұятсыздықтың белгісі ретінде сыналады. Шелек туралы мақалдар адамды қанағатқа, жинақылыққа және тазалыққа үндейді. Бос шелектің даңғырлағы сияқты, бос сөзді адамның да қадірі болмайтынын бабаларымыз осы зат арқылы ұғындырған. Төмендегі мақалдар топтамасы күнделікті тұрмыстық заттардың астарындағы ғибратты көрсетеді.
Шелек туралы таңдаулы мақалдар
- Айран ішкен құтылар, шелек жалаған тұтылар.
- Қатық ішкен құтылады, Шелек жалаған тұтылады.
- Желекті жерде шелек бар.
- «Тесіксің!» деп елек шелекке күлді.
- Елге елек те керек, Шелек те керек.
- Байламсыз сөз Баусыз — шелек.
- Қара май шелек тазармас, Жаман кісі түзелмес.
- Екі сауыншы кездессе, Шелегі мен қаймағын айтады;
- Тесік шелекке құйылған су тәрізді болады екен.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Айран ішкен құтылар, шелек жалаған тұтылар» мақалының әлеуметтік мәні қандай?
Бұл мақал әділетсіздік пен жазаның кейде қате қолданылатынын меңзейді. Істің негізгі пайдасын көрген, қылмысты жасаған «айран ішкен» адамдар жазадан құтылып кетіп, қалғанын терген, ұсақ-түйекке алданған «шелек жалаған» адамдардың қолға түсіп, жазаланатынын көрсетеді. Шелек туралы бұл сөз қоғамдағы осы олқылықты ашып көрсетеді.
«»Тесіксің!» деп елек шелекке күлді» дегені нені білдіреді?
Бұл – өз бойындағы кемшілікті көрмей тұрып, біреуді сынау туралы мақал. Електің өзі тесік-тесік (тор), бірақ ол шелектің бір жері тесілгенін көріп, оған күледі. «Қазаншы қазаншыға күледі, түбі қара деп» деген мақалмен мағыналас. Адам алдымен өзін түзеп алмай, өзгені мінемеу керек деген ойды білдіреді.
«Байламсыз сөз баусыз шелек» теңеуін қалай түсінуге болады?
Бауы (тұтқасы) жоқ шелекті көтеру, онымен су тасу өте қиын әрі ыңғайсыз. Сол сияқты, тиянағы жоқ, дәлелсіз немесе жүйесіз айтылған сөз (байламсыз сөз) де ешкімге пайда әкелмейді, ұстауға келмейді, тек әуре-сарсаңға салады. Сөздің салмақты әрі жүйелі болуы керектігін ескертеді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
