Қазақ жерінің бедері сан алуан: бірде жазық дала болса, бірде адырлы қыр, биік белестер. «Қыр» сөзі тек географиялық биіктікті ғана емес, сонымен бірге ауа райының, шаруашылықтың өзіндік ерекшелігін білдіреді. Қырдың шөбі шүйгін, желі азынап тұратындықтан, ондағы мал да шымыр келеді. Халқымыз «Ой» мен «Қырды» үнемі салыстырып отырған: ойдың ығы мен қырдың самалы, ойдың шөбі мен қырдың суы – бәрі есептеулі. Қыр туралы мақалдарда көшпенділердің ғасырлық тәжірибесі, мал бағудың қыр-сыры және өмір белестері жайлы философиялық толғамдар жатыр. «Қырқыншы қыр» деп адамның жас шамасын да белеске теңеу тегін емес. Бұл жинақ сізге дала ландшафты мен өмір жолының байланысын ұғынуға көмектеседі.
Қыр туралы таңдаулы мақалдар
- Қырда қытай ағам аман болсын, ойда орыс ағам аман болсын.
- Қырда қырық қой су ішсе, ойда отыз қой нәр алады.
- Түйелі кісі қырға, түйесіз кісі Сырға.
- Ойда он сиырдың мүйізі сырқыраса, қырда қырық сиырдың мүйізі сырқырайды.
- Ойда сиырдың мүйізі сырқыраса, қырда бұғының мүйізі сырқырайды.
- Ұры түн асқанша, бөрі қыр асқанша.
- Жаз сайға қонба, қыс қырға қонба.
- Құлан қырда, құндыз суда.
- Отызында орда бұзбасаң, қырқында қыр аспассың.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Отызында орда бұзбасаң, қырқында қыр аспассың» деген сөз жігіттерге не дейді?
Бұл – адам өмірінің кезеңдерін тау мен қырға теңеген философиялық нақыл. 30 жас – қайрат-күштің толысқан шағы, бұл кезде үлкен жетістікке жетіп, «орда бұзу» керек. Егер бұл жаста ештеңе тындырмасаң, 40 жасқа келгенде (қырға шыққанда) өмірдің биігін бағындыру, яғни даналық пен беделге ие болу екіталай. Қыр туралы бұл мақал жастық шақты бос өткізбеуге үндейді.
«Түйелі кісі қырға, түйесіз кісі Сырға» мақалының шаруашылық мәні қандай?
Түйе – шөлге шыдамды, қырдың тікенекті шөбін жей алатын, сусыз ұзақ жүретін жануар. Сондықтан түйесі бар байлар суы тапшылау қырға шығып кете алады. Ал түйесі жоқ, ұсақ малы бар кедейлер суы мол, шөбі жұмсақ Сырдария өзенінің бойын (Сырды) паналауға мәжбүр. Бұл мақал мал түріне қарай қоныс таңдау керектігін көрсетеді.
«Қырда қытай ағам аман болсын…» деген сөз саяси астарға ие ме?
Бұл көне мәтел дипломатиялық қатынастар мен сауда байланыстарын меңзейді. «Қыр» жақта (шығыста) Қытай елімен, ал «ой» жақта (солтүстік немесе батыста) Орыс елімен көршілес болған қазақтар үшін екі жақтың да тыныш, аман болғаны маңызды. Көршілермен татулық – ел қауіпсіздігінің кепілі екенін білдіреді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
