Ешкі – қазақ мақалдарында жеңілтектіктің, шыдамсыздықтың, бірақ сонымен бірге пысықтықтың бейнесі. «Ешкі – малдың сұғанағы» деп, оның тынымсыздығын атап өткен. Шопандар ешкіні қой отарын бастайтын «серке» ретінде пайдаланған, өйткені ол сезімтал және жол тапқыш келеді. Дегенмен, кедейліктің символы ретінде де жиі аталады («Есі кеткен ешкі жияр»). Бұл мақалдарда адамның мақтаншақтығы, бос сөзділігі және өз пайдасын ойлауы ешкі бейнесі арқылы шенеледі. Ғаламтор қолданушылары Ешкі туралы іздегенде, көбінесе «Айдағаны бес ешкі, ысқырығы жер жарады» деген әйгілі сөз тіркесіне кезігеді. Бұл – бос кеуделіктің ең жарқын сипаттамасы.
Ешкі туралы таңдаулы мақалдар
- Іс оңына басарда шыбыш лақтап, тоқты туар.
- Ешкі егіз тапса, шошқа сегіз табар.
- Киік қағынан ішкен ешкі егіз табар.
- Есі кеткен ешкі жияр, ешкіменен есін жияр.
- Ешкілі қой өреген.
- Ешкіні түлен түртерінде шопанның таяғына сүйкенер.
- Қой көрмегенмен, ешкілі байдың қызы едік…
- Тоқал ешкі мүйіз сұраймын деп құлағынан айрылыпты.
- Қасапшыға мал қайғы, қара ешкіге жан қайғы.
- Айдағаның бес ешкі, ысқырығың жер жарады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Айдағаның бес ешкі, ысқырығың жер жарады» мақалы кімдерге айтылады?
Бұл мақал қолында түк жоқ, бітірген ісі шамалы болса да, өзін тым жоғары ұстап, мақтанатын, даңғой адамдарға қатысты айтылады. Іс-әрекеті мен сөзінің арасында үлкен алшақтық бар екенін көрсететін өткір сын.
«Тоқал ешкі мүйіз сұраймын деп құлағынан айрылыпты» дегенді қалай түсінеміз?
Бұл қанағатсыздық пен ашкөздіктің соңы неге апаратынын білдіреді. Қолда барға қанағат етпей, артық дүниеге (мүйізге) ұмтылған адам, барынан да (құлағынан да) айырылып қалуы мүмкін. Тәуекел еткенде абай болу керектігін ескертеді.
Ешкінің «есі кеткен» адаммен байланысы қандай?
«Есі кеткен ешкі жияр» деген сөз ешкінің күтімінің қиындығына (жеңіл, қашқақ) және оның қойға қарағанда құнының төмендігіне байланысты айтылған. Алайда, «ешкіменен есін жияр» деп, сол ешкінің сүті мен өсімі арқылы адам қайтадан дәулетін құрай алатынын, ешкінің тез көбейетін қасиетін де жоққа шығармайды.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
