Өлім – тіршіліктің заңды соңы болғанымен, қазақ халқы оны трагедия ретінде ғана емес, адамның ар-намысының сыналатын сәті ретінде қабылдаған. Ерлік, батырлық дастандарда өлімнен қорықпау, ел үшін жанын қию ең жоғарғы қасиет саналған. «Өлімнен ұят күшті» деген қағиданы ұстанған бабаларымыз қорлықпен сүрген өмірден, ерлікпен өткен өлімді артық көрген. Бұл мақалдар жинағында тағдырға мойынсұну, тәуекелшілдік және ажалдың хақтығы туралы терең философиялық ойлар жатыр. Қазіргі бейбіт заманда бұл сөздер адамды рухани мықтылыққа, қиындық алдында сыр бермеуге және өмірдің әр сәтін бағалауға үйретеді. Көптеген дереккөздерде Өлім туралы ізденістер адамдардың өмірдің мәні мен соңы туралы экзистенциалды сұрақтарға жауап іздейтінін көрсетеді. Ажал жетпей өлмек жоқ екенін түсіну адамға батылдық пен сенімділік сыйлайды.
Өлім туралы таңдаулы мақалдар
- Ерегісте ер өлер.
- Екі батыр егессе, екеуінің бірі өлер.
- Ер жігіт үйде туып, түзде өлер.
- Ер жігіт ел үшін туады, ел үшін өледі.
- Ер жігіттің екі сөйлегені — өлгені, еменнің иілгені — сынғаны.
- Ер бір рет өледі, қорқақ мың рет өледі.
- Тәуекел ет те тас жұт, ажал жетпей өлмек жоқ.
- Қорлық өмірден ерлік өлім артық.
- Өлімнен қорықсаң өлерсің.
- Өлсем мейлі көріне, бір шығайын төріне.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ер бір рет өледі, қорқақ мың рет өледі» мақалының мағынасы қандай?
Батыр адам өлімнің хақ екенін біліп, одан қорықпай, тек бір рет қана ажалы жеткенде көз жұмады. Ал қорқақ адам әрбір қауіптен, әрбір қиындықтан үрейленіп, жаны шыққандай күй кешеді. Бұл мақал рухани күштілікті дәріптеп, үрей мен қорқыныштың адам өмірін тозаққа айналдыратынын ескертеді.
«Ер жігіт үйде туып, түзде өлер» дегенді қалай түсінеміз?
Бұл ер адамның жауапкершілігі мен міндетін көрсететін сөз. Ер жігіт отбасының ошақ қасында емес, ел қорғау жолында, жорықта немесе қызмет барысында жүріп қаза табуы мүмкін дегенді білдіреді. Бұл көшпенділер мәдениетіндегі жауынгерлік рухтың көрінісі. Өлім туралы ойлардың көбінде ерліктің өлімнен биік тұратыны айтылады.
Екі сөйлеу неге өліммен теңестірілген?
Қазақ ұғымында сөзінде тұрмау – ер жігіт үшін өліммен тең масқара. «Ер жігіттің екі сөйлегені — өлгені» деген мақал уәдеге берік болуды талап етеді. Емен ағашы иілмей, бірден сынатыны сияқты, нағыз ер де сөзінен тайқымайды. Бұл адамның ар-намысы мен сөз қадірін бәрінен жоғары қою керектігін көрсетеді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
