Қазақ халқының дүниетанымында адамның ақылы мен есінің дұрыстығына әрдайым ерекше мән берілген. Ес – бұл тек өткенді есте сақтау қабілеті ғана емес, сонымен қатар ақыл-ойдың тұнықтығы, парасаттылық пен сабырлылықтың белгісі. Ата-бабаларымыз адамның қоғамдағы орнын оның естілігімен және іс-әрекетіне жауап бере алуымен өлшеген. «Ақылың болса, есіңді жи» деген сөз тектен-тек айтылмаса керек, себебі ессіздік адамды абыройдан жұрдай етеді. Бұл мақал-мәтелдер жинағында халықтың ғасырлар бойы жинақтаған өмірлік тәжірибесі мен даналығы көрініс тапқан. Әрбір мақал адамды ұқыптылыққа, жауапкершілікке және рухани тазалыққа үндейді. Қазіргі заманда ақпарат ағыны көбейген тұста, жастардың өз тамырына үңіліп, рухани құндылықтарды іздеуі қуантады. Ғаламтор беттерінде де Ес туралы мәліметтерді іздейтін жандардың қатары артып келеді. Бұл жинақ сізге халық даналығының тереңіне бойлап, өмірлік сабақ алуға көмектеседі деп сенеміз.
Ес туралы таңдаулы мақалдар
- Есің барда ел тап.
- Есі бүтін елден шықпайды.
- Есің барда етек жап, қайратың барда мал тап.
- Бұрынғыны айтпай, соңғы еске түспейді.
- Ерлі-қатынның ортасына есі кеткен отырар.
- Есі кеткен ешкі жияр, ешкіменен есін жияр.
- Шаруаның бірі – бес, диқаншылық оған ес; жортуыл түбі – еш, сауданың түбі – борыш.
- Диқаншылықтың бірі бес, ұқыптылық оған ес.
- Жақсыны сыйласаң, есіңнен кетпейді, жаманды сыйласаң, есігіңнен кетпейді.
- Ескі мешітке көкек азаншы, есі кеткен елге өсек азаншы.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Есің барда ел тап» мақалының негізгі мағынасы қандай?
Бұл мақал адамды жас кезінде, күш-қуаты мен ақылы толысып тұрған шағында өз орнын табуға үндейді. «Ел табу» дегеніміз тек мекен іздеу емес, өз ортаңды қалыптастыру, сыйлы болу және қоғамға пайдаңды тигізу дегенді білдіреді. Адам қартайып, қауқары қайтқанша күтпей, мүмкіндігі барда әрекет етуі тиіс. Бұл жастарға бағытталған маңызды өсиеттің бірі.
Қазақ мақалдарында ес пен еңбек қалай байланыстырылады?
Халық даналығында естілік пен еңбекқорлық егіз ұғым ретінде қарастырылады. Мысалы, диқаншылық пен шаруашылықта тек күш емес, ес пен ұқыптылықтың қажеттігі жиі айтылады. Еңбек еткен адамның ойы бөлінбейді, есі дұрыс болады деген түсінік бар. Ес туралы тереңірек үңілсек, еңбексіз адамның ой-санасының да тоқырайтынын аңғаруға болады.
«Есі кеткен» деген тіркес қандай жағдайларда қолданылады?
«Есі кеткен» деп көбінесе өз іс-әрекетіне есеп бере алмайтын, жөнсіз қылықтар жасайтын немее өсек пен бос сөзге ерген адамдарды айтады. Мақалдарда мұндай адамдардың ел ішіндегі беделінің төмендігі және олардың қоғамға зияны туралы ескертіледі. Бұл адамды әрқашан сабыр сақтап, ақылға жүгінуге шақыратын сын.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
