Бет – адамның келбеті, абыройы және ұятының айнасы. Қазақ тілінде «бет» сөзімен қатар «жүз» сөзі де жиі қолданылады, бұл екеуі де адамның бейнесін және қоғамдағы орнын сипаттайды. Сонымен қатар, «жүз» сөзі қазақтың рулық бөлінісін (Жүздер) және сандық өлшемді (100) де білдіреді. Бұл жазбада біз Бет туралы (және жүз туралы) халық даналығындағы ең маңызды мақалдарды жинақтадық. «Оқығанның беті жарық» деп білімді дәріптесе, «жүзі қара» деп ұятты іс істеген адамды сынаған. Бірлік, батырлық және білім – осының бәрі «бет» пен «жүз» ұғымдары аясында өріледі. Төмендегі нақыл сөздерден сіз адамгершілік қағидалары мен ел басқарудың ежелгі дәстүрін көре аласыз.
Бет туралы таңдаулы мақалдар
- Біріккен жүз, бытыраңқы мыңды алады.
- Жалаң аттың жалымен, жалаң қылыш жүзімен.
- Қылышыңды жауға шаппасаң, жүзі тиер өзіңе, ұшы тиер көзіңе.
- Басшысы бастай білсе, он кісі жүзді жеңеді.
- Орта жүзді қамшы беріп дауға қой, Ұлы жүзді қауға беріп малға қой, Кіші жүзді найза беріп жауға қой.
- Елу жылда – ел жаңа, жүз жылда – қазан.
- Жігіті жүзге жеткен елді, жүзі қара кемітеді.
- Жігіттің құны жүз жылқы, ары мың жылқы.
- Өнерлі өрге жүзеді.
- Оқығанның беті жарық, оқымағанның беті көн шарық.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Оқығанның беті жарық, оқымағанның беті көн шарық» мақалы нені насихаттайды?
Бұл мақал білім мен надандықты салыстырады. Оқыған адамның жүзі жарқын, ойы анық, болашағы зор болады. Ал надан адамның беті «көн шарықтай» (ескі тері аяқ киім), яғни сұрқай, көріксіз және қадірсіз болады. Білім алу – адамды нұрландыратын жол.
Бет туралы мақалдарда бірлік қалай көрініс тапқан?
«Біріккен жүз, бытыраңқы мыңды алады» деген сөз аз да болса біріккен күштің жеңіске жететінін білдіреді. Сан жағынан аз болса да («жүз»), ұйымшыл топ бытырап жүрген көп («мың») дұшпанды оңай жеңеді. Ынтымақ – жеңістің басты қаруы.
«Елу жылда – ел жаңа» деген сөздің мәні не?
Бұл – уақыт пен өзгеріс туралы философиялық тұжырым. Жарты ғасырда ұрпақ ауысады, елдің салты, түсінігі және өмір сүру салты жаңарады. Ешнәрсе бір орында тұрмайды, дүние үнемі даму үстінде болатынын көрсетеді.
«Жігіттің құны жүз жылқы, ары мың жылқы» дегенді қалай түсінеміз?
Бұл мақал ар-намыстың материалдық байлықтан әлдеқайда қымбат екенін айтады. Ер жігіттің басын немесе еңбегін белгілі бір құнмен (жүз жылқы) бағалауға болар, бірақ оның ары мен абыройы баға жетпес байлық (мың жылқы). Намысты сақтау – ерліктің белгісі.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
