Сөз – адамзаттың ең ұлы жетістігі, қарым-қатынастың кілті және ойдың киімі. Қазақ халқы сөз қадірін ерекше бағалаған, «Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ» деп шындықты ту еткен. Сөз – құдіретті күш: ол адамды тірілтеді де, өлтіреді де. Би-шешендеріміз бір ауыз сөзбен ел тағдырын шешіп, дауды тоқтатқан. Бұл топтамада біз Сөз туралы айтылған аталы сөздерді, шешендік өнердің құпияларын ашатын мақалдарды ұсынамыз. Уәдеге беріктік, аз сөйлеп көп мағына беру, орынды жерде сөз бастау – нағыз ердің қасиеті. «Ер айтпас, айтса қайтпас» деген сөз жігіттік намыстың кодексі іспетті. Төмендегі нақылдар сөз мәдениетін, тіл тазалығын және сөйлеу этикасын сақтауға үндейді.
Сөз туралы таңдаулы мақалдар
- Партия айтса болғаны, жеңістің қолға қонғаны.
- Ер жігіттің екі сөйлегені — өлгені, еменнің иілгені — сынғаны.
- Батыр мақтанса, жауға шапқанын айтар.
- Қу мақтанса, алдап қаққанын айтар.
- Үйіңе келгенде үйдей өкпеңді айтпа.
- Есебін тапқан жігітке, ердің құны сөз емес.
- Батыр мың қол бастайды, шешен тар жерде сөз бастайды.
- Ер айтпас, айтса қайтпас.
- Қорқақтың көзі үлкен, ақымақтың сөзі үлкен.
- Бар болсаң, бергеніңді айтпа. Ер болсаң, жеңгеніңді айтпа.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ер жігіттің екі сөйлегені — өлгені» деген сөздің тәрбиелік мәні неде?
Бұл мақал уәдеге тұрақтылықты талап етеді. Жігіт адам айтқан сөзінен тайқыса, өтірік айтса немесе уәдесін орындамаса, оның абыройы төгіледі. Халық ұғымында сөзінде тұрмаған жігіт тірі өлікпен тең. Емен ағашы қатты болғандықтан иілмейді, бірден сынады, намысқой жігіт те сондай болуы керек.
Сөз туралы мақалдарда мақтаншақтық қалай сипатталады?
«Бар болсаң, бергеніңді айтпа. Ер болсаң, жеңгеніңді айтпа» деген сөз мақтаншақтық пен даңғойлықтан тыяды. Жақсылық жасасаң немесе ерлік көрсетсең, оны міндетсінбеу керек. Ісіңмен емес, сөзіңмен мақтану – кішіпейілдікке жат қылық.
«Батыр мың қол бастайды, шешен тар жерде сөз бастайды» дегенді қалай түсінеміз?
Бұл жерде батырлық пен шешендіктің орны айқындалған. Батыр соғыста қол бастап, ерлік көрсетсе, шешен адам қиын-қыстау кезеңде, тығырыққа тірелген сәтте (тар жерде) ақылды сөз тауып, жол көрсетеді. Сөздің күші кейде қылыштың күшінен де асып түсетінін меңзейді.
«Үйіңе келгенде үйдей өкпеңді айтпа» деген кеңестің маңызы қандай?
Бұл – отбасылық ынтымақты сақтаудың алтын ережесі. Түздегі, жұмыстағы реніш пен ашуды үйге әкелуге болмайды. Үй – тыныштық пен мейірімнің мекені, сондықтан босағадан аттағанда сырттағы «үйдей өкпені» тастап кіру керек.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
