Түйе – шөл даланың кемесі, төзімділіктің символы және қазақ тұрмысындағы ең қасиетті жануарлардың бірі. Ойсылқара тұқымы қашанда өзінің момындығымен, күштілігімен және ерекше жаратылысымен ерекшеленген. Түйенің сүті – шипа, жүні – киім, ал өзі – сенімді көлік. Халық ауыз әдебиетінде Түйе туралы айтылған мақалдарда көбінесе ауыр жүк көтеру, жауапкершілік және тәкаппарлық (нар) сияқты қасиеттер сипатталады. «Жүк ауырын нар көтереді» деген сөздің астарында елдің қамын ойлайтын ер азаматтарға деген құрмет жатыр. Түйе малы киелі саналғандықтан, оны сою немесе оған қатысты әрекеттер де үлкен мәнге ие болған. Төмендегі нақыл сөздер арқылы сіз түйе жануарының болмысын және оған қатысты халықтық пайымдауларды тереңірек ұғына аласыз.
Түйе туралы таңдаулы мақалдар
- Жүк ауырын нар көтереді, ел ауырын ер көтереді.
- Ат жалында, атан қомында.
- Алпыс күн атан болғанша, алты күн бура бол.
- Ойнақтаған бота от басар.
- Күтсең ана, атаңды, кешірер атан қатаңды; алғыс алған адам деп, халық алар батаңды.
- Нар баласын қарпып сүйер.
- Нар жолында жүк қалмас.
- Нар баласы бақ етпес.
- Құтты қонақ қонса – түйе өледі, құтсыз қонақ қонса – үй иесі өледі.
- Қуырдақтың әкесін түйе сойғанда көрерсің.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Қуырдақтың әкесін түйе сойғанда көрерсің» сөзі қандай мағынада қолданылады?
Бұл сөз тіркесі көбінесе «әлі алда үлкен қиындықтар немесе ғажап нәрселер күтіп тұр» деген мағынада, кейде ескерту немесе қоқан-лоққы ретінде айтылады. Түйе – ірі мал, оны сойғанда еті де, қуырдағы да өте көп болады. Яғни, нағыз үлкен іс немесе нәтиже әлі алда дегенді меңзейді.
Түйе туралы мақалдарда көшбасшылық қасиет қалай сипатталады?
«Жүк ауырын нар көтереді, ел ауырын ер көтереді» деген мақал нағыз көшбасшылық пен ерлікті дәріптейді. Нар (жалғыз өркешті үлкен түйе) ең ауыр жүкті көтере алатыны сияқты, елдің басына түскен қиындықты тек қайратты, жауапкершілігі мол азаматтар ғана еңсере алады.
«Ойнақтаған бота от басар» дегенді қалай түсіну керек?
Бұл жастық шақтағы абайсыздық пен тәжірибесіздік туралы ескерту. Жас бала немесе жас мал (бота) ойнап жүріп, қауіпті нәрсеге (отқа) ұрынуы мүмкін. Сондықтан жастарды сабырлылыққа, абай болуға шақыратын тәрбиелік мәні бар сөз.
«Алпыс күн атан болғанша, алты күн бура бол» деген не сөз?
Атан – піштірілген, жуас, тек жүк тасуға арналған түйе, ал бура – күш-қуаты толысып тұрған аталық түйе. Бұл мақал ұзақ уақыт бойкүйез, жігерсіз болып жүргенше, аз уақыт болса да қайратты, белсенді, рухы биік болып өмір сүрген артық дегенді білдіреді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
