Қазақ отбасында ағаның орны әкеден кейінгі екінші сатыда тұрады. Аға – іні мен қарындасқа қамқоршы, жол бастаушы және арқа сүйер асқар тау. «Ағасы бардың жағасы бар» деп тегін айтылмаған, себебі ағасы бар адамның қорғанышы мықты, еңсесі биік болады. Бұл жазбада біз туыстық қарым-қатынастың маңызды тірегі – Аға туралы мақал-мәтелдерді жинақтадық. Халық даналығында аға мен інінің татулығы, өзара сыйластығы және бірлігі ерекше дәріптеледі. Ағаға қарап інінің бой түзейтіні, жақсы қасиеттерді үйренетіні белгілі ақиқат. Алайда, аға болу тек жас үлкендігімен өлшенбейді, ол – үлкен жауапкершілік жүгін арқалау деген сөз. Ұсынылған нақыл сөздерден бауырлар арасындағы шынайы мейірім мен жанашырлықты көруге болады. Бұл мұраны жаңғырту – отбасы құндылықтарын нығайтуға септігін тигізеді.
Аға туралы таңдаулы мақалдар
- Төске айылдың батқанын иесі білмес, аты білер; ер жігіттің қадірін ағайын білмес, жат білер.
- Өзбек өз ағам.
- Ел ағасыз болмас, тон жағасыз болмас.
- Ел ағасыз болмайды, су жағасыз болмайды.
- Қырда қытай ағам аман болсын, ойда орыс ағам аман болсын.
- Ағасы бардың жағасы бар, інісі бардың тынысы бар.
- Жаман ініге аға болма, жаман тонға жаға болма.
- Көп ақымақтың ағасы болғанша, бір ақылдының інісі бол.
- Аға – бор, іні – тас.
- Ағаңды сыйла, ініңді сыйла.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ағасы бардың жағасы бар» деген сөздің түпкі мәні неде?
«Жаға» сөзі бұл жерде киімнің жағасы емес, қорған, сүйеніш, пана мағынасында қолданылып тұр. Ағасы бар адамның мысы басым болады, оған ешкім оңайлықпен тиісе алмайды деген сөз. Аға – інісі үшін қалқан, қиын сәтте қол ұшын созатын ең жақын адам.
Аға туралы мақалдарда қандай басты міндеттер айтылады?
Басты міндет – басшылық ету және қамқор болу. Ел ішінде немесе отбасында ағасыз тірлік болмайды. Аға туралы нақылдарда «тон жағасыз болмас» деп, үлкеннің рөлі киімнің ең көрнекті бөлігіне теңеледі. Аға ақыл айтып, бағыт сілтеп отыруы тиіс.
«Аға – бор, іні – тас» деген теңеу нені білдіреді?
Бұл мақал туыстар арасындағы қарым-қатынастың нәзік тұстарын көрсетеді. Бор жұмсақ, үгілгіш келеді, яғни аға інісіне кешіріммен қарап, мейірімділік танытады, тез жібиді. Ал «тас» сөзі інінің кейде қаттылау, еркелеу немесе тік мінезді болатынын, бірақ ағасының жұмсақтығы оны теңгеретінін меңзесе керек.
Аға туралы ізденгенде, бауырластық парыз жайлы не айтылады?
Бауырластық парыз – екі жақты жауапкершілік. Аға інісін сүйеуге, іні ағасын сыйлауға міндетті. Аға туралы мақалдар жиынтығы осы тепе-теңдіктің бұзылмауын қадағалайтын халықтық заңдар жиынтығы іспетті.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
