Қазақ халқының қонақжайлылығы мен мәрттігі «сый» ұғымынан айқын көрінеді. Сый – бұл тек заттай сыйлық қана емес, бұл адамға көрсетілетін құрмет, ілтипат және пейіл. «Сыйға – сый» қағидасы адамдар арасындағы қарым-қатынастың тепе-теңдігін сақтайды. Біреу саған жақсылық жасаса немесе құрмет көрсетсе, оған дәл сондай немесе одан да жоғары деңгейде жауап қайтару – парыз. Сыйластық бар жерде ренішке орын жоқ. Дегенмен, сый көрсетудің де өз әдебі мен жөні бар. Сыйлықты сынауға, оны менсінбеуге болмайды, өйткені бастысы – нәрсенің бағасы емес, берушінің ниеті. Осы беттегі Сый туралы мақал-мәтелдер сыйластықтың қыр-сырын, қонақ күту мен сыйлық беру мәдениетін тереңірек түсінуге көмектеседі.
Сый туралы таңдаулы мақалдар
- Сыйға – сый, сыраға – бал.
- Сақырлаған сары аязда сары қамысты қыста, малыңа сый, өзіңе үй болар.
- Сыйға сый, сыраға бал.
- Сыйласқанның суы тәтті.
- Сыйлыққа сын жоқ.
- Сый көрсең, сыр айтпа.
- Сыйлағанға — сый.
- Сыйдың аты — сый.
- Сыйлы қонақ — сұлтан.
- Сыйлағанның құлы.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Сыйға – сый, сыраға – бал» деген мақалдың мағынасы қандай?
Бұл мақал жақсылыққа жақсылықпен жауап қайтару керектігін білдіреді. Егер біреу саған сый көрсетсе, сен де оған лайықты құрмет көрсет. «Сыраға – бал» деген бөлігі: егер біреу саған қарапайым нәрсе (сыра) ұсынса, сен оған одан да жақсысын (бал) ұсын, яғни жомарттық таныт дегенді меңзейді.
«Сыйлыққа сын жоқ» деп неге айтылады?
Сыйлық – бұл көңілдің белгісі. Оны беруші шын ниетімен ұсынып отыр, сондықтан оның арзан-қымбатын, сапасын сынау – әдепсіздік және сыйлаушыны ренжіту болып табылады. Қазақ дәстүрінде «аттың тісін ашпайды» (сыйға келген атты сынамайды) деген сөз де осыдан шыққан.
Сыйласқан адамдардың суы неге тәтті?
Бұл ауыспалы мағынада айтылған. Араларында шынайы сыйластық, құрмет бар адамдардың ішкен қара суы да балдай тәтті болып сезіледі. Яғни, ортадағы жағымды атмосфера, татулық кез келген қарапайым нәрсенің құнын арттырады. Сый туралы бұл нақыл рухани жақындықты дәріптейді.
«Сый көрсең, сыр айтпа» деген кеңес нені білдіреді?
Бұл сақтыққа шақыратын мақал. Біреу саған сый көрсетіп, жақсы қарсы алды екен деп, бірден ашылып, іштегі бар құпия-сырыңды айтуға болмайды. Сый – қонақжайлылықтың белгісі болуы мүмкін, бірақ ол адамның сенімді серік екенін бірден дәлелдемейді. Артық ашылу кейін өкінішке әкелуі мүмкін.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
