Кедейлік – қазақ қоғамында тек материалдық тапшылық ретінде ғана емес, кейде адамның мінез-құлқы мен ерік-жігерінің сынағы ретінде де қарастырылған. Халық ауыз әдебиетінде кедей адамның бейнесі әртүрлі сомдалады: біреулері тағдырдың жазғанына көнсе, енді біреулері жалқаулықтың салдарынан жоқшылыққа ұшырайды. «Кедейлік ұят емес» десек те, бабаларымыз ер азаматтың кедей болуын көбіне оның енжарлығымен, әрекетсіздігімен байланыстырған. «Әрекетке – берекет» деген қағиданы ұстанған халық жалқаулықты қатты сынға алған. Ұсынылып отырған Кедей туралы мақал-мәтелдер жинағында жоқшылықтың себеп-салдары, кедей адамның психологиясы және оның қоғамдағы орны туралы ащы шындықтар айтылады. Бұл нақылдар адамды намысқа қамшы басуға, еңбек етуге және рухани жүдеуліктен арылуға үндейді.
Кедей туралы таңдаулы мақалдар
- Байы өлген қатын келіншек болады, кедей болатын жігіт еріншек болады.
- Базар – бай, алушы –
кедей. - Жаман болатын жігіт шегіншек келер, кедей болатын жігіт
еріншек келер. - Кедейдің дұшпаны-құрсағы.
- Кедей кедейді әрқашан түсінеді.
- Кедей болсаң — алдама, бай болсаң — менмен болма.
- Кедей таңдап отырмайды.
- Досы жоқ адам – ең кедей жан.
- Шортан судан қорықпас,Кедей мұңнан қорықпас.
- Арыңды сақта, болсаң да малға кедей.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Кедей болатын жігіт еріншек болады» деген мақалдың тәрбиелік мәні неде?
Бұл мақал кедейліктің басты себебі жалқаулықта екенін меңзейді. Еріншек адам жұмысты кейінге қалдырады, мүмкіндіктерді жіберіп алады және нәтижесінде қолындағы барынан айырылады. Бұл сөз жастарды еңбекқорлыққа, ширақтыққа шақырып, жалқаулықтың түбі қорлық екенін ескертеді.
«Кедейдің дұшпаны – құрсағы» деп неге айтқан?
Жоқшылықта өмір сүретін адамның бар ойы – тамақ табу, қарнын тойғызу. Бұл жағдай оны биік мақсаттардан, рухани дамудан шектеп, тек күнделікті күйбең тіршілікке байлап қояды. Құрсақ қамы адамды тәуелді етеді, кейде ар-намыстан аттауға мәжбүрлейді. Кедей туралы нақылдар осындай өмір шындығын ашып көрсетеді.
Ең үлкен кедейлік не болып саналады?
Мақалдарда «Досы жоқ адам – ең кедей жан» делінген. Материалдық байлықты тауып, жоғалтуға болады, ал жан-дүниесі жалғыз, сырласатын адамы жоқ пенде – нағыз бейбақ. Адамның байлығы ақшамен емес, оның айналасындағы адал достарымен және сыйластықпен өлшенеді.
«Кедей мұңнан қорықпас» деген сөз нені білдіреді?
Өмірдің тауқыметін көп тартқан, жоқшылықты көрген адам қиындықтарға төзімді келеді. Ол қайғы-мұңнан, ауыртпалықтан қорықпайды, өйткені оның еті үйреніп кеткен немесе одан да жаман күндерді бастан кешкен. Бұл мақал кедей адамның өміршеңдігі мен қайсарлығын сипаттайды.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
